19e Dag van de Praktijkmanager over werkgeluk: ‘Praktijkmanager bakt niet de hele pizza’

Hoe zorg je voor meer werkgeluk in de zorgpraktijk en wat is de rol van de praktijkmanagers daarbij? Dat is de centrale vraag tijdens de negentiende editie van de Dag van de Praktijkmanager, op 21 mei in Fort Voordorp nabij Utrecht. Een dag met een gevarieerd programma met keynotes, het nieuwe PM Debat en een scala aan praktische masterclasses, workshops en kennissessies.

Het programma van de zonovergoten dag bestaat uit keynotes, een reeks deelsessies, speeddates en een nieuw onderdeel, het PM Debat. Gedragspsycholoog Dirkje van der Ven opent de dag met een betoog over omgaan met weerstanden en aanzetten tot gedragsverandering. Aansluitend gaan in het PM Debat vier praktijkmanagers in debat met een zaal vol beroepsgenoten over de vraag: hoe kom je van werkdruk tot werkgeluk en wat is de rol van de praktijkmanager daarbij? Merijn Ruis, zelfverklaard ‘gelukspsycholoog’ sluit de dag af met een pleidooi om geluk te vinden in alledaagse verbinding en de kleine momenten. De komende tijd publiceren we een serie artikelen over de diverse deelsessies. 

Dirkje van der Ven: ‘Zie weerstanden als begin van de verandering’

Dirkje van der Ven begint haar keynote met een herkenbaar plaatje: een fietser die afstapt voor een opgebroken straat, even om zich heen kijkt en vervolgens dwars door de bouwplaats verder rijdt. Niet omdat hij de regels niet begrijpt, maar omdat zijn brein iets anders beslist. Met andere woorden, zo stelt ze, gedragsverandering is geen kwestie van uitleggen, maar van psychologie. Het klassieke recept voor gedragsverandering — uitleggen, motiveren, verwachten dat mensen het doen — werkt in de praktijk namelijk nauwelijks. 

Van der Ven introduceert het begrip 'intentie-gedragskloof': de ruimte tussen wat mensen zeggen te zullen doen en wat ze echt doen. Ze illustreert dit fenomeen met een persoonlijk voorbeeld: elk jaar neemt ze zich voor minder zoetigheid te eten, maar op Valentijnsdag staat haar zusje steevast voor de deur met een doos bonbons. 'De doos is binnen een dag helemaal op. Ik had zeker goede intenties en was zeker gemotiveerd, maar op de een of andere manier lukt het me nooit om het bijbehorende gedrag te laten zien.'

Gewoontes, normen en omgevingsfactoren blijken vaak sterker dan alle goede voornemens. Hoe sterk het onbewuste brein meestuurt, maakt Dirkje zichtbaar met een klassiek experiment, waarbij ze twee foto's van politici toont en vraagt wie er het meest competent uitziet. De meerderheid van de aanwezigen blijkt de kandidaat te kiezen die de verkiezingen ook echt won. Onderzoek toonde aan dat de voorkeur voor gelaatstrekken in bijna 70 procent van de gevallen juist voorspelt wie de verkiezingen wint. 'Dat betekent dat onze onbewuste voorkeur veel meer invloed heeft dan we altijd denken.'

‘Haal bij weerstand de handrem eraf en geef dan pas gas’

Weerstanden bij verandering zijn geen uitzondering, maar regel, betoogt Dirkje. Ze adviseert daarom weerstanden niet als obstakel te zien maar als beginpunt: als je de weerstand herkent, weet je ook hoe je die kunt wegnemen. Ze schetst vervolgens vier vormen van weerstand. De eerste is ‘reactieve weerstand’: het gevoel dat iemand je keuzevrijheid inperkt. Daarnaast onderscheidt ze  ‘inhoudelijke weerstand’: twijfel aan de onderbouwing of haalbaarheid van een verandering. Verder noemt ze ‘gerechtigde weerstand’, als verschijnsel waarbij mensen zichzelf rechten toe-eigenen en alles wat die rechten lijkt te schenden van de hand wijzen. De laatste, meest verraderlijke vorm is ‘passieve weerstand’. 'Mensen zeggen: “Ja, mee eens, gaan we doen”. En vervolgens gebeurt er niets.'

Voor elk type weerstand schetst Dirkje een specifieke aanpak. Reactieve weerstand vraagt om het teruggeven van autonomie, desnoods in kleine keuzes. Een eenvoudige techniek: sluit een verzoek af met de zin 'Voel je vrij om ja of nee te zeggen.' 'Als je tegen mensen zegt dat ze nee mogen zeggen, dan zeggen ze dus vaker ja.' Inhoudelijke weerstand doorbreek je met 'stealing thunder': het bezwaar zelf uitspreken vóórdat de ander dat doet. Gerechtigde weerstand vraagt om herformulering: verschuif het gevoel van recht naar een richting die het gewenste gedrag ondersteunt. Passieve weerstand vraagt om ‘baby stapjes’ en erkenning van elk stapje. Ze vergelijkt het met autorijden met de handrem op: eerst de handrem eraf, dan pas gas geven.

PM Debat: ‘Van werkdruk naar werkgeluk’

In het aansluitende PM Debat staat de vraag centraal wie verantwoordelijk is voor werkgeluk binnen de praktijk. Onder leiding van Esmeralda van Milgen en met behulp van de digitale Mentimeter gaan praktijkmanagers Klara Knapen, Anouk Both, Kim Vermeulen en gedragspsycholoog Dirkje van der Ven in gesprek met de zaal. Al snel wordt duidelijk dat niemand werkgeluk ziet als exclusieve taak van de praktijkmanager, al speelt die wel een rol in het creëren van de juiste voorwaarden.

Anouk Both formuleert het kernachtig: ‘Een goed georganiseerde praktijk is zeker helpend. Werkgeluk is niet het resultaat van een HR-project, maar van hoe je praktijk georganiseerd is.’ Klara Knapen legt de nadruk op psychologische veiligheid en teamcultuur, terwijl Kim Vermeulen benadrukt dat werkgeluk uiteindelijk persoonlijk blijft. ‘Je kunt wel een deel faciliteren, maar iemand vindt het eigen werkgeluk in zijn of haar werk vooral zelf.’ Volgens Dirkje van der Ven ervaren mensen meer werkgeluk wanneer zij autonomie, verbondenheid en invloed op hun werk voelen. Een deelnemer stelt dat werkgeluk niet alleen de verantwoordelijkheid is van de praktijkmanager. ‘Het is een taak van iedereen. Maar soms voelt het toch alsof ik degene ben die het allemaal moet oplossen.’

‘Investeren in behoud is onvoldoende’

Over personeelsbehoud bestaat weinig discussie. In vrijwel alle eerstelijnssectoren blijft het vinden én behouden van medewerkers dé grote uitdaging. Volgens Anouk Both begint behoud al bij een goede onboarding, met duidelijke verwachtingen, begeleiding en ruimte voor ontwikkeling. Kim Vermeulen wijst daarnaast op het belang van aandacht voor medewerkers die vertrekken. ‘Denk ook echt aan de collega die vertrekt. Maak een goed exitgesprek. Ook zij kunnen nog prima ambassadeurs zijn van jouw praktijk.’ Investeren in behoud alleen is niet voldoende, stelt een deelnemer. ‘Praktijken moeten ook blijven investeren in opleiding, begeleiding en nieuwe instroom.’

‘De vraag waarom je digitaliseert, wordt te weinig gesteld’ 

Veel discussie ontstaat de stelling ‘Je mist de boot als je nee zegt tegen digitalisering’. De panelleden zien veel kansen, maar waarschuwen ook voor technologie die wordt ingevoerd zonder duidelijke visie. Kim Vermeulen vat het samen in een praktische vuistregel: ‘Je moet nooit een tool inzetten om een proces op te lossen dat nog niet loopt.’ Klara Knapen herkent in de huisartsenzorg een groeiende wirwar aan digitale toepassingen die soms juist extra werk opleveren. ‘De vraag waarom je iets digitaliseert, wordt te weinig gesteld.’ 

Vanuit de zaal komen aansprekende voorbeelden. Christel Mons reageert: ‘Je moet heel zorgvuldig kijken of een tool een echte oplossing is, in plaats van een extra workload waar je geen zin in hebt én geen verstand van hebt.’ Volgens Dirkje van der Ven is scepsis tegenover nieuwe technologie niet per definitie negatief. Ze pleit voor pilots en testen op kleine schaal. ‘Een pilot geeft geruststelling. Mensen weten dan: het is nog niet definitief.’ Een deelnemer signaleert nog een probleem: medewerkers passen zich vaak stilzwijgend aan slecht werkende systemen aan zonder dat problemen worden teruggekoppeld. ‘Wij als praktijkmanagers moeten juist signaleren wat niet werkt en dat teruggeven aan leveranciers.’

‘De praktijkmanager bakt niet de hele pizza’

Ook de rol en positie van de praktijkmanager zelf komt uitgebreid aan bod. Veel aanwezigen herkennen het gevoel tussen praktijkhouder en team in te staan, als de hamburger tussen twee broodjes. Dirkje van der Ven gebruikt daarvoor een beeld dat blijft hangen in de zaal: ‘Verantwoordelijkheid is als een pizza. Als niemand weet van wie welk stuk is, blijft het liggen of eet iedereen maar een klein stukje mee.’ Heldere taakverdeling en mandaat helpen volgens haar om eigenaarschap te vergroten. Anouk Both benadrukt dat praktijkmanagers voldoende bevoegdheden moeten krijgen om hun rol goed te kunnen uitvoeren. Kim Vermeulen wijst op een opvallende blinde vlek: praktijkmanagers voeren vaak gesprekken met medewerkers, maar vergeten hun eigen ontwikkeling bespreekbaar te maken. ‘Wij voeren wel eindejaarsgesprekken met medewerkers, maar krijgen ze zelf vaak niet. Gun het jezelf.’

Gelukspsycholoog Merijn Ruis: ‘Geluk zit in momenten van verbinding’

In zijn afsluitende keynote richt gelukspsycholoog Merijn Ruis zich op de vraag waar geluk eigenlijk ontstaat. Zijn optreden is persoonlijk en anekdotisch, met tal van verhalen, verwijzingen naar experimenten en opdrachten voor de aanwezigen. Zijn boodschap keert in allerlei toonaarden terug: geluk zit niet in grootse prestaties maar in momenten van aandacht en verbinding.  Als eerste voorbeeld vertelt hij over een ontmoeting met een oudere vrouw op het station. Het korte gesprek blijkt voor haar onverwacht veel betekenis te hebben. ‘Twee weken later kreeg ik een bericht van haar. Dat gesprekje had haar zo goed gedaan dat ze hulp was gaan zoeken voor haar psychische klachten. Mensen onderschatten hoe belangrijk kleine interacties zijn. Juist de kleine dingen maken het verschil.’ 

‘Leg je smartphone vaker weg’

Vervolgens vertelt hij over het experiment waarbij hij drie maanden lang zijn smartphone verruilt voor een eenvoudige Nokia. ‘Ik kreeg letterlijk drie tot vier uur tijd per dag terug. In plaats van eindeloos te scrollen las ik meer boeken, keek ik meer uit het raam en maakte ik vaker praatjes. Kortom, leg je telefoon vaker weg, zo ontstaat vanzelf meer rust en aandacht.’ Daarna vraagt Ruis de deelnemers eerst alle paarse objecten in de zaal te zoeken. ‘Als je op zoek gaat naar kleine positieve dingen, dan blijken die overal te zitten.’ Hij verwijst naar onderzoek waaruit blijkt dat mensen zich gelukkiger voelen wanneer zij dagelijks stilstaan bij dingen waarvoor zij dankbaar zijn. 'Ook contact met onbekenden blijkt volgens onderzoek verrassend belangrijk. Mensen verwachten vaak dat een gesprek met een vreemde ongemakkelijk zal zijn, terwijl ze er juist gelukkiger van worden.’

‘Spreek vaker een onbekende aan’

Merijn vertelt over een ontmoeting in de trein met een man die volledig geïsoleerd leeft. ‘Hij zei tegen mij: “You are the first person that talks to me this year.”’ Hij koppelt het schrijnende verhaal aan de groeiende eenzaamheid in Nederland. ‘Bijna de helft van de Nederlanders voelt zich eenzaam. Echt bizar.’ Aan het einde van zijn keynote geeft hij de zaal nog een eenvoudige opdracht mee: stap op iemand af en vraag hoe diens dag was. ‘Spreek vaker een onbekende aan. We denken vaak dat dat ongemakkelijk wordt. Maar meestal wordt het dan juist leuk.’ 

De Dag van de Praktijkmanager 21 mei 2026 in feiten en cijfers

• Fort Voordorp, Utrecht  
• 160 deelnemers  
• 16 partners  
• 16 speeddates  
• 2 keynotes en PM Debat
• 20 masterclasses, workshops, kennissessies

De komende tijd publiceren we een serie artikelen over de diverse deelsessies.