Michel Fortman: ‘Verzuimpreventie vergt draagvlak bij praktijkhouder en mandaat voor praktijkmanager’

Het ziekteverzuim in de zorg blijft hardnekkig hoog en verschuift steeds vaker naar langdurige uitval. Vooral mentale klachten nemen toe. Volgens Michel Fortman, consultant verzuim bij VvAA, kunnen praktijkmanagers daarin een sleutelrol spelen, als zij ruimte en mandaat krijgen om preventief te handelen. Tijdens de kennissessie ‘Verzuim in de praktijk’ op de Dag van de Praktijkmanager op 21 mei gaven Fortman en collega Marc d’Ancona tal van praktijkvoorbeelden en praktische handvatten.

Michel Fortman werkt dagelijks met grote zorginstellingen, ziekenhuizen en eerstelijnspraktijken aan vraagstukken rond verzuim en arbeidsongeschiktheid. ‘Het verzuim in de zorg daalt niet en het langdurig verzuim neemt toe’, schetst hij een belangrijke trend. ‘Vorig jaar zaten we zorgbreed op 7,97 procent. In 2022 was dat nog 8,36 procent, als uitloper van corona. Daarna hadden we een daling verwacht, maar die heeft zich niet doorgezet. Na de coronapiek daalde het verzuim kortstondig, maar inmiddels loopt het weer op: van 7,75 procent in 2023 naar 7,97 procent in 2025.’

Vooral vrouwen worstelen met mentale klachten

De opvallendste ontwikkeling is volgens Fortman de groei van het langdurig verzuim. ‘Als mensen in het eerste ziektejaar langdurig uitvallen, werkt dat door naar het tweede jaar. Daardoor neemt ook de WIA-instroom toe. De achterstanden bij het UWV voor WIA-keuringen lopen inmiddels op tot meer dan een jaar. Dat is gigantisch, en het raakt werkgevers direct.’

Tegelijkertijd blijft de werkdruk in de zorg oplopen en dat zet de continuïteit in de eerste lijn onder druk. ‘In de zorg werken relatief veel vrouwen en de meest risicovolle groep bestaat uit vrouwen tot veertig jaar. Die houden veel ballen in de lucht: ze hebben vaak een gezin, zijn ambitieus en willen daarnaast ook veel. Ze hebben een sociaal leven, volgen soms nog een opleiding en hebben vaak mantelzorgtaken, mede door de terugtrekkende overheid. Dat alles komt boven op de werkdruk in de praktijk. Daardoor raken ze op een gegeven moment het overzicht kwijt en ontstaan mentale klachten en psychisch verzuim. Volgens TNO is inmiddels 41 procent van alle verzuimoorzaken mentaal en psychisch van aard.’

Voorkom een vicieuze cirkel

Voor praktijken en organisaties kan dat leiden tot een vicieuze cirkel, schetst Fortman. ‘Als mensen uitvallen, komt de werkdruk terecht bij de mensen die nog wél overeind staan. Soms kun je dat opvangen met waarnemers of tijdelijke krachten, maar in deze arbeidsmarkt lukt dat lang niet altijd. De werkdruk wordt dan niet minder, maar verdeeld over minder mensen. Die cirkel versterkt zichzelf.’

Organisaties kunnen dat proces wel degelijk doorbreken, stelt hij. ‘Dat lukt niet als je je alleen richt op de mensen die al uitgevallen zijn. Je moet je steeds meer richten op de voorkant, op preventie. Op de mensen die nog overeind staan, maar risico lopen op uitval. Ziekte is namelijk niet het begin van iets, maar sluimert vaak al veel langer. Als iemand richting overspannenheid gaat, is dat niet van de laatste maand, maar bouwt zich dat over langere tijd op. Als je intervenieert voordat iemand écht omvalt, scheelt dat veel, voor de werkgever én voor de werknemer. Daar profiteert ook de werknemer van: die blijft productiever en beter in balans.’

Zet je antennes aan

Bij de preventie kunnen juist praktijkmanagers een belangrijke rol spelen, constateert Fortman. ‘Zorg er als praktijkmanager voor dat je antennes aan staan. Signaleer tijdig wat er in een organisatie leeft en acteer daar ook op. Benoem het niet alleen, maar zet ook trajecten in.’ Als voorbeeld noemt Fortman een organisatie met fors verzuim die een work-lifecoach inschakelde. ‘Als mensen daar behoefte aan hebben, om wat voor reden dan ook, kunnen ze met zo’n coach sparren. Niet met de leidinggevende, want dat voelt soms niet veilig genoeg. Maar gewoon met iemand die een luisterend oor biedt en praktische handvatten geeft. We hebben dat een jaar getest en zagen duidelijk dat het verzuim daalde.’

Bij een praktijk met relatief veel vrouwen met overgangsklachten werd gerichte ondersteuning ingezet. ‘Organiseer een workshop, nodig een deskundige uit. Wees niet te laat en loop niet achter de feiten aan. Dat is preventie: signalen in je organisatie herkennen en erop acteren.’ Ook het platform Mental Move noemt Fortman als voorbeeld. ‘Dat platform biedt psychische ondersteuning in de eerste lijn. Mensen kunnen daar zelf veel uithalen, maar er zit ook een telefonische helpdesk achter. Dat zit allemaal in die preventieve hoek, om te voorkomen dat mensen uiteindelijk in verzuim terechtkomen.’

Preventie vraagt investeringen

Ook praktijkhouders zien steeds meer de noodzaak van preventie en zetten daar ook vaker op in. ‘Preventie kost soms geld en vroeger wilden praktijkhouders daar vaak niet in investeren. Nu groeit dat besef wel. Als een praktijk 10 tot 12 procent verzuim heeft, dan móét een praktijkhouder wel in actie komen. Grote verzekeraars geven ook steeds vaker aan dat ze willen investeren in preventie. Want we hebben simpelweg niet meer mensen in de zorg. Tegelijkertijd zien we het verzuim én het langdurig verzuim oplopen, terwijl we in een vergrijzend Nederland de zorg overeind moeten houden.’

Inzetten op verzuimpreventie vergt nauwe afstemming tussen de praktijkhouder en praktijkmanager, zegt Fortman. ‘Het is een samenspel en er moet draagvlak zijn. Een praktijkmanager moet zich gesteund voelen door de praktijkhouder. In de waan van de dag, met alle drukte rond productie draaien, moet je toch tijd reserveren voor je eigen mensen. Belangrijk is dat je als praktijkmanager je team goed kent. Je kunt tevredenheids- en psychosociale onderzoeken inzetten om te weten waar de knelpunten zitten.’

‘De sfeer in een praktijk is ontzettend belangrijk. We weten bijvoorbeeld dat praktijkhouders soms nogal dominant kunnen zijn. Als die dominantie leidt tot een cultuur waarin mensen niets mogen zeggen en alleen maar moeten volgen, dan doet dat afbreuk aan de autonomie van medewerkers. En autonomie is cruciaal voor welbevinden en duurzame inzetbaarheid. Voor praktijkmanagers is het daarom essentieel dat ze draagvlak krijgen bij de praktijkhouder voor de preventiemaatregelen die ze willen inzetten.’

Zet in op wat iemand wel kan

Als iemand toch uitvalt is een ‘klassieke valkuil dat degene helemaal buiten de organisatie komt te staan. ‘Als iemand uitvalt, betekent dat niet automatisch dat diegene honderd procent arbeidsongeschikt is. Kijk samen met de bedrijfsarts wat iemand nog wél kan en zet iemand daarop in. Daarmee voorkom je dat mensen de verbinding met hun werk volledig verliezen. Want hoe verder iemand van de praktijk af komt te staan en hoe langer dat duurt, hoe kleiner de kans op terugkeer. Mensen die ziek zijn, willen vaak echt nog iets doen. Zo onderhoud je niet alleen de band met de werkgever, maar ook de sociale verbinding. Als iemand niet meer op het werk komt, raakt diegene sneller in een sociaal isolement. En dat maakt herstel alleen maar zwaarder.’

Fortman vertelt dat hij terugkijkt op een leerzame kennissessie waarin 30 praktijkmanagers veel praktijkervaringen deelden. ‘We hebben de fase voor, tijdens en na verzuim besproken. Vervolgens zijn we vooral op preventie van psychisch verzuim ingegaan. Praktijken worden nu echt gedwongen om meer naar preventie te kijken, omdat het verzuim alsmaar blijft groeien. Vooral praktijkmanagers kunnen de aanjager van preventiebeleid zijn en ook draagvlak creëren bij de praktijkhouder, want dat kost natuurlijk geld. De manager moet dan wel een ruim mandaat krijgen. Juist gezien het oplopend verzuim hebben praktijken alle baat bij vroegtijdige signalering en preventie door stevige praktijkmanagers.’

Meer lezen?

• 19e Dag van de Praktijkmanager over werkgeluk: ‘Praktijkmanager bakt niet de hele pizza’, 28 mei 2026 en Foto-impressie Dag van de Praktijkmanager
• Kennissessie Verzuim in de Praktijk: Alle ballen op de Praktijkmanager?
• Michel Fortman (VvAA) tijdens de PM Dag: ‘Ziekteverzuim neemt toe, vooral door mentale druk’, 6 juni 2025
• Michel Fortman (VvAA) bij Mondzorgpraktijk Anno Nu 2023: ‘Creëer bij ziekteverzuim verbinding en laat zien: we zijn er nog voor je’, 8 november 2023
• Kim Vermeulen over de strategische praktijkmanager: ‘Je moet je praktijkhouder gaan aansturen', 1 juni 2026