Organisatieadviseur Joost Kampen: ‘Een organisatie waar leiding ontbreekt, is moeilijk weer te helen’

Niet de autoritaire schreeuwer richt de meeste schade aan, maar de leidinggevende die je nergens ziet. Dat stelt organisatieadviseur en auteur Joost Kampen in een aflevering van de Boom Management Podcast, waarin Ronnie Overgoor met hem in gesprek gaat. Kampen promoveerde op een parallel tussen de orthopedagogiek en het functioneren van organisaties, en waarschuwt voor de schaduwzijde van leiderschap die in opleidingen en trainingen nauwelijks aan bod komt.

Opleidingen en adviesbureaus leunen volgens Kampen te eenzijdig op het positieve verhaal. 'Er is veel onderzoek naar leiderschap, maar dat druppelt niet door in managementopleidingen, maar ook niet bij de primaire hbo- en wetenschappelijke opleidingen en ook niet bij trainingsbureaus en consultancybureaus. Dat is toch te eenzijdig', zegt hij. Jonge leidinggevenden stappen daardoor met een te rooskleurig beeld het werkveld in en herkennen destructieve patronen niet.

‘Emotionele verwaarlozing’

Kampen trekt de vergelijking met de opvoeding: emotionele verwaarlozing laat vaak diepere sporen na dan incidentele fysieke of verbale uitspattingen. 'Een leider die zich onbehoorlijk gedraagt kun je eruit schoppen', zegt hij. Een organisatie waarin leiderschap ontbreekt waar het hard nodig is, is volgens hem het moeilijkst te helen. Professionals hebben kaders, sturing en aandacht nodig. Als die langdurig ontbreken, ontstaat een eilandjescultuur waarin de informele macht de leiding overneemt.

Niet elke afwezige leider is onwillig, denkt Kampen. Hij spreekt van 'gemankeerd leiderschap': de organisatiestructuur maakt goed leidinggeven vaak onmogelijk, zoals bij teams van tachtig tot honderdveertig mensen onder één manager. Ook de invoering van zelfsturing bekijkt hij kritisch. 'De zelfsturing wordt maar al te vaak ingevoerd als een bezuiniging. Of als het kopiëren van een praktijk die elders wel goed is gegaan', zegt hij. Zonder nabijheid en structuur leidt zelfsturing tot verwaarlozing.

Typen ‘gemankeerde leiders’

Kampen onderscheidt verschillende typen van gemankeerde leiders. De 'incompetente overlevers' zitten net onder de directie en verhullen hun tekort met straatwijsheid en politiek manoeuvreren. 'Dat zijn mensen die het eigenlijk niet kunnen, maar die tegelijkertijd erg bedreven zijn in dat niet naar buiten laten komen. Ze weten de directie het gevoel te geven dat het best wel goed loopt, maar eigenlijk zijn ze ook verwaarloosd', zegt hij.

Daarnaast noemt hij 'eenzijdig leiderschap', waarbij een coördinator wel op de inhoud stuurt maar de personele confrontatie mijdt, en de 'machtsbeluste leider' met trekken uit de 'donkere triade' van narcisme, machiavellisme en psychopathologie. Dat laatste ziet hij bij bestuurders die extreem op details micromanagen of bij narcisten die de organisatie vooral voor de eigen profilering gebruiken.

Oplossingsrichtingen

Kampen geeft drie oplossingsrichtingen aan. Bied structuur en nabijheid tegelijk. 'Het gaat net als bij ouders om aandacht en het gaat om structuur, duidelijkheid en nabijheid daarin', zegt hij. Blijf lang genoeg zitten om patronen te helen, vijf tot acht jaar bij een team met problemen. En let bij werving niet alleen op sterke punten, maar ook op donkere trekken als narcisme. Het herstel van een verwaarloosd team kost tijd: volgens Kampen duurt het snel drie tot vier jaar voordat het vertrouwen terug is.

Meer lezen?

• Boom Management — 'De schaduwzijde van leiderschap: waarom ontbrekend leiderschap organisaties sloopt', podcast-interview door Ronnie Overgoor, artikel door Eduard van Brakel (24-08-2026)
• PM, Moeilijke gesprekken aangaan als leider: Wat werkt wel? 29 juni 2026
• PM, Mascha van Wermeskerken op de PM Dag: ‘Praktijkgeluk vraagt om leiderschap en een stevig fundament’, 11 mei 2026 
• PM, Voortvarend leiding geven – ook als je geen natuurlijke leider bent, 28 oktober 2025