Dirkje van der Ven, keynote bij de PM Dag: ‘Weerstand is geen obstakel, maar een hulpmiddel’

Dirkje van der Ven is als psycholoog gespecialiseerd in gedragsverandering. Ze is eigenaar van adviesbureau Wavy en mede-eigenaar van opleidings- en trainingsbureau Gedragsland. Ze richt zich met name op het adviseren over gedragsverandering bij maatschappelijke vraagstukken, zoals verkeer, zorg, onderwijs of duurzaamheid.

Van der Ven adviseert dan ook bij zeer uiteenlopende trajecten. ‘Ik kijk bijvoorbeeld met een zorgorganisatie hoe de sociale omgeving van de cliënten meer betrokken kan worden bij de zorg voor deze cliënten, om de druk op de zorg te verminderen. Een voorbeeld is ook onderzoek voor een groot vakantiepark: hoe zorg je dat bezoekers de accommodaties wat schoner achterlaten, zodat de schoonmaakdruk verlaagd wordt? Verder doe ook ik naar hoe je kunt zorgen dat mensen zich op een bepaalde weg aan de gewenste snelheid houden. Of hoe je kunt stimuleren dat medewerkers duurzaam reizen naar hun werkplek.’

‘Zie weerstanden als hulpmiddel’

Tijdens de Dag op de Praktijkmanager laat Dirkje deelnemers zien hoe ze effectief leren omgaan met weerstanden. ‘Belangrijk aan veranderingen is altijd dat er weerstand bij komt kijken. Je krijgt eigenlijk geen verandering voor elkaar in een organisatie zonder dat je stuit op een vorm van weerstand. Mijn stelling is dat als je meer inzicht krijgt in welke type weerstanden er spelen bij je doelgroep of team, je ook weet hoe je die weerstand effectief wegneemt.’

Dirkje beschouwt weerstanden dan ook eerder als hulpmiddel, dan als iets dat tegen zit. ‘Wat daaruit blijkt is dat mensen vaak een passie, een onzekerheid of een behoefte hebben en dat je daaraan moet tegemoet komen, om ze mee te krijgen. Weerstanden vertellen je dus heel veel, terwijl we vaak vooral bezig zijn met de vraag hoe we weerstanden zo snel mogelijk weer uit de weg kunnen ruimen. We vinden het irritant dat anderen zo negatief reageren en niet naar ons plan luisteren. Terwijl als je kijkt: wat zit er nou achter, wat is de psychologie achter die weerstand, dan is het ineens ook veel makkelijker om te verzinnen hoe je ermee omgaat. Daarmee verdwijnt meestal ook de frustratie bij degene die op weerstand stuit.’

‘Rationele discussie is vaak ook een valkuil’

Een grote valkuil is dat mensen snel in een rationele discussie schieten, schetst Van der Velde, terwijl weerstanden bijna nooit echt rationeel zijn. ‘Het mensbeeld dat mensen van zichzelf hebben is dat ze rationele wezens zijn, hartstikke slim zijn en altijd het beste scenario kunnen schetsen voor zichzelf. Maar realistisch gezien is dat niet helemaal zo: mensen zijn wel slim, juist omdat ze af en toe op onbewust niveau opereren.’

Alles actief beredeneren kost veel te veel tijd. ‘Het onbewuste opereert veel sneller dan het bewuste brein. Dat merk je doordat je je soms wel bewust wordt van een beslissing, maar eigenlijk niet goed weet hoe je daar gekomen bent. Heel simpel: als je in een auto zit en je rijdt naar je bestemming en ineens ben je er. Vaak weet je niet meer zo veel van die autorit. Auto rijden doe je grotendeels op onbewust niveau en dat is ook helemaal niet verkeerd, want als je over iedere handeling moet nadenken kost dat veel te veel energie.’

‘Maak kennis met het brein’

Tijdens de Dag van der Praktijkmanager wil Van der Ven zo handvatten aanreiken om meer grip te krijgen op veranderingen. ‘Enerzijds gaat mijn verhaal over kennis maken met het onbewuste brein. Hoe maken mensen eigenlijk beslissingen en hoe komen ze soms tot minder rationele besluiten? Verder gaat het over verschillende soorten weerstand en wat je kunt doen om die weerstanden bij je doelgroep weg te nemen, aan de hand van praktijkvoorbeelden. Ik bekijk het graag breed, want ik houd van herkenning in alledaagse situaties, bijvoorbeeld ook in privésituaties waarin je veel meerstanden tegen kan komen.’

Mensen hebben allemaal dezelfde basale drijfveren en werking van het brein, vervolgt Van der Ven. ‘Daar kun je gedrag altijd naar herleiden. Als je iemand wilt stimuleren om veiliger te gaan rijden, dan kan iemand daar best twijfels bij hebben of dat wel zin heeft. Diegene kan ook de hakken in het zand zetten en denken: “Dat bepaal ik allemaal zelf wel.” Dat zie je in de gezondheidszorg ook, als mensen zeggen: “Hallo, ik doe mijn werk zoals ik het wil en daar heb jij niks over te zeggen.” Of: “Leuk al die veranderingen, maar ik geloof er niks van dat het werkt”. Dan is het aan mij als gedragsexpert en straks ook aan praktijkmanagers om beter te begrijpen hoe het in die situatie in elkaar zit, vanuit de werking van het brein.’

‘Kijk ook naar de harde kant’

Zelf kan ze zich ook over veel maatschappelijke kwesties druk maken. ‘In gedragsverandering kijken we vaak naar twee kanten. Van oudsher werd ons altijd verteld dat we ons moesten richten op de zachte kant: eerst communiceren en mensen proberen te overtuigen. Als je kijkt naar hoe gedrag zich vormt, dan is dat ook grotendeels naar hoe ons systeem werkt. Maar als je wilt dat mensen bijvoorbeeld minder gaan vliegen, dan moet je wel zorgen dat het vliegticket niet drie keer goedkoper is dan een treinticket. En moet je zorgen dat er goede treinverbindingen zijn, want anders is het onrealistisch om dat van mensen te verwachten.’

Als je kijkt hoe gedrag werkt zijn dus ook ‘hardere maatregelen’ nodig om gedrag echt te veranderen, stelt Van der Ven. ‘Dat zie je ook bij diversiteit en gender equality. Ik vind het superbelangrijk, maar ik zie ook hoe lastig het is om dat systeem te veranderen. Daarvoor moet je mensen gelijk indelen, bijvoorbeeld 50-50 mannen en vrouwen. Daarbij blijft het argument, kies mensen in topfuncties uit op hun kwaliteit, ook valide. Kortom: om het systeem te veranderen moet het onbewuste vooroordeel eruit.’

‘Haal de handrem eraf’

Centrale vraag is steeds: hoe realiseer je veranderingen door weerstanden uit de weg te ruimen. ‘Een metafoor die ik graag gebruik in lezingen is auto rijden. Als je auto wilt rijden, hebben mensen de neiging om gas te geven. Bij gedragsverandering doe je dat vaak door argumenten en informatie te geven. We moeten het werk nu zus en zo gaan doen, want die werkwijze past beter. Dat kun je wel pushen, maar wat je daarnaar mee negeert is dat de handrem er vaak nog op staat. En die moet er wel af. Die handrem zijn weerstanden, die veel schade kunnen aanrichten. Dan probeer je mensen overtuigen om iets te doen waar ze het misschien anders wel mee eens waren geweest, maar waarbij ze nu de hakken in het zand zetten omdat er iets anders in de onderstroom speelt.’

‘Dus je legt een idee neer en je haalt eerst op wat überhaupt de reacties zijn voordat je het idee gaat pushen. Hoe beter je begrijpt wat er speelt, hoe makkelijker het ook wordt om weerstanden weg te nemen. Zo ga ik voorbeelden geven van verschillende type weerstanden. Daarbij sluit ik aan op de praktijk en maak ik een koppeling naar het werk van de praktijkmanager. Het wordt heel praktisch.’

Dag van de Praktijkmanager: werkgeluk, teamgeluk én persoonlijk geluk

De negentiende editie van de Dag van de Praktijkmanager staat in het teken van geluk: werkgeluk, teamgeluk en persoonlijk geluk. Je kunt een inspirerende dag verwachten met vertrouwde gezichten én nieuwe, verfrissende sprekers. Een dag om op te laden, te reflecteren, te lachen en met direct toepasbare inzichten naar huis te gaan. 

De Dag van de Praktijkmanager vindt dit jaar plaats op 21 mei in Fort Voordorp (bij Utrecht). Dirkje van der Ven opent de dag met een keynote over gedrag, weerstand en verandering. Meer informatie en inschrijven: Dag van de Praktijkmanager